Çocukların ruh sağlığı, yetişkinlerinkinden farklı bir dille konuşur. Konuşmanın gecikmesi, sabah sabah gelen karın ağrıları, öğretmenden gelen notlar, kapanan oda kapıları ya da birden düşen notlar, çoğu zaman bir şeylerin yolunda gitmediğinin ilk işaretleridir. Çocuk ve ergen psikiyatrisi, bu işaretleri çocuğun yaşı, ailesi ve okul hayatıyla birlikte, bir bütün olarak değerlendiren tıp dalıdır. Adana Psikiyatri Doktoru'nda çocuk ve gençler için otizm spektrum bozukluğu, çocuk DEHB, çocuk ve ergen kaygısı ve ergen depresyonu başlıklarında değerlendirme ve tedavi hizmeti veriyoruz.
Dört başlık
Otizm spektrum bozukluğu: Sosyal iletişimde ve oyunda farklılıklarla belirginleşen gelişimsel durum. Erken ve yoğun eğitimle büyük ilerlemeler sağlanır.
Çocuk DEHB: Dikkat, hareketlilik ve dürtü kontrolüyle ilgili zorluklar. Ev, okul ve hekimin birlikte yürüttüğü bir planla okul hayatı rahatlar.
Çocuk ve ergen kaygısı: Yaşına göre çok yoğun korkular, okul sabahlarında zorluk, utangaçlığın ötesine geçen çekingenlik. Çoğu çocuk terapiye çok iyi yanıt verir.
Ergen depresyonu: Gözyaşından çok huysuzluk, odaya kapanma ve derslerden soğuma şeklinde kendini gösterebilen çökkünlük. Erken fark edildiğinde gençlerin çoğu kısa sürede toparlanır.
“Çocuğumu ne zaman getirmeliyim?”
Kreşten ya da okuldan aynı uyarı ikinci üçüncü kez geldiyse, çocuğunuzun uykusu ve iştahı haftalardır değiştiyse, arkadaşlarından uzaklaştıysa ya da evde her akşam aynı kavga yaşanıyorsa, beklemek yerine bir uzmanla konuşmanın zamanı gelmiştir. Anne baba sezgisi de başlı başına geçerli bir nedendir; çocuğunuzu herkesten yakından tanıyan sizsiniz. Konuşma ve sosyal gelişimle ilgili endişelerde beklemeden başvurmak çok önemlidir; erken başlayan destek, çocuğun gelişiminde belirgin ve kalıcı bir fark yaratır. Kendini yaraladığını fark ettiğiniz ya da "Keşke hiç doğmasaydım" gibi cümleler duyduğunuz bir çocuk için randevu günü beklenmez; o gün yardım alınır.
“Değerlendirme nasıl yapılır?”
Değerlendirme genellikle birkaç görüşmeden oluşur. İlk görüşmenin bir bölümünü çocuk olmadan anne babayla yapıyoruz; çocuğun gelişimini, sağlık durumunu, ailenin düzenini ve okul hayatını dinliyoruz. Ardından çocukla, yaşına uygun biçimde tanışıyoruz: Okul öncesi bir çocukla yerdeki minderlerde oyun oynayarak, bir ergenle ise karşılıklı oturup sohbet ederek tanışırız. Gerekirse öğretmen gözlemleri, ölçekler, psikolojik testler ve tıbbi tetkikler istiyoruz. Değerlendirme tamamlandığında bulguları ve önerdiğimiz yolu aileyle ayrıntılı olarak paylaşıyoruz.
“Çocuğuma ilaç verilecek mi?”
Her çocuğa ilaç gerekmez. Pek çok durumda tedavi ebeveyn rehberliği, terapi, özel eğitim ve okul düzenlemeleriyle başlar. İlaç seçeneğini ancak çocuk okulda tutunamıyorsa, ev hayatı sürekli bir krize dönüştüyse ya da diğer yollar birkaç ay denendiği hâlde ilerleme sınırlı kaldıysa gündeme getiririz. Bu karar anne babayla, yaşı uygunsa gencin kendisiyle birlikte verilir; en düşük dozla başlanır, büyüme ve olası yan etkiler düzenli olarak izlenir.
“Evde neler yapabiliriz?”
Tedavinin önemli bir kısmı evde gerçekleşir. Her gün aynı saatlerde yemek ve uyku, telefonların uzakta olduğu kısa bir aile zamanı, çocuğun olumlu davranışlarını fark edip söze dökmek ve duygularını küçümsemeden adlandırmak, her yaştaki çocuk için güçlü bir destektir. Kardeşlerin de ihmal edilmemesi ve anne babanın kendine dinlenecek zaman ayırması, bu yolculuğun uzun soluklu olabilmesi için gereklidir.
“Okulla nasıl çalışıyorsunuz?”
Ailenin onayıyla öğretmen ve okul rehberlik servisiyle iletişim kuruyoruz. Öğretmenin "Derste şöyle davranıyor" diye başlayan birkaç cümlesi bile tanıya ışık tutar. Tedavi başladıktan sonra da ön sırada oturmak, ödevin bölünmesi ya da sınavda biraz ek süre gibi sınıf içi küçük adımları öğretmenle birlikte belirleriz. Özel eğitim gerektiğinde başvuru süreçlerinde aileye yol gösteriyoruz.
“Değerlendirme sonrası ne olacak?”
Değerlendirmenin sonunda anne babayla ayrı bir görüşme yapıyor; gözlemlerimizi, varsa tanıyı ve önerdiğimiz tedavi yolunu ayrıntılı olarak anlatıyoruz. Bu yol bazen yalnızca birkaç ebeveyn görüşmesi ve evde uygulanacak önerilerden ibarettir, bazen de terapi, özel eğitim ya da ilaç tedavisini içeren daha kapsamlı bir plandır. Kontrol görüşmelerinin sıklığını ve çocuğun ilerlemesini nasıl izleyeceğimizi de bu görüşmede birlikte belirliyoruz. Aklınıza takılan her soruyu sormanız için zaman ayırıyoruz.
“Gencimin anlattıklarını öğrenebilecek miyim?”
On iki yaşından büyük gençlerle çalışırken baştan bir anlaşma yaparız: Gencin anlattıkları onunla hekim arasında kalır. Bu sözü yalnızca hayatına dair ciddi bir tehlike sezdiğimizde esnetiriz ve bunu da önce gence söyleriz. Ebeveyn görüşmelerinde ise genel gidişatı ve evde neler yapabileceğinizi düzenli olarak paylaşıyoruz.
Sık sorulanlar
Çocuğum için psikiyatriste mi, psikoloğa mı gitmeliyim?
Tanı, tetkik ya da ilaç ihtiyacı olabilecek durumlarda ilk adım çocuk psikiyatristidir; yalnızca terapi gereken durumlarda psikologla başlanabilir. Çoğu çocukta iki uzman birlikte çalışır.
Boşanmış ebeveynler olarak ikimiz de katılabilir miyiz?
Katılmanızı isteriz. Çocuğun iki evdeki hâlini bilmek değerlendirmeyi güçlendirir; dilerseniz ayrı ayrı görüşme de planlayabiliriz.
Değerlendirme kaç görüşme sürer?
Konuya göre değişir; çoğu değerlendirme iki ile dört görüşmede tamamlanır.
Çocuğumu muayeneye nasıl hazırlamalıyım?
Muayeneyi bir ceza gibi değil, bir tanışma gibi anlatın. Küçük çocuklara oyuncaklı bir odadan, gençlere ise dertlerini anlatabilecekleri tarafsız bir doktordan söz edin; aşı ya da iğne olmayacağını bilmek de içlerini rahatlatır.
